ମାତୃଭାଷା, ମନୋଭାବ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ପରିଚୟ

ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରାଣୀ। ସମାଜରେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ, ନିଜର ଭାବନାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ ଅନ୍ୟର ଭାବନାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଭାଷା ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାଧ୍ୟମ। ବିଶ୍ୱରେ ସହସ୍ରାଧିକ ଭାଷା ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ତା'ର ମାତୃଭାଷାର ସ୍ଥାନ ସବୁଠାରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ। ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ ଶିଶୁଟିଏ ନିଜ ମାଆର ମୁଖରୁ ଯେଉଁ ଭାଷା ଶୁଣିଥାଏ, ନିଜ ପରିବେଶରୁ ଯେଉଁ ସ୍ୱର ସାଉଁଟି ଥାଏ ଏବଂ ଯେଉଁ ଭାଷାରେ ନିଜର ପ୍ରଥମ କାନ୍ଦ, ହସ ଓ ଅଭିମାନକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ, ତାହା ହିଁ ତା'ର ମାତୃଭାଷା। ମାତୃଭାଷା, ଆମ ମନୋଭାବ (ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ) ଏବଂ ଆମର ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ପରିଚୟ ଏହି ତିନୋଟି ଦିଗ ପରସ୍ପର ସହିତ ଅଦୃଶ୍ୟ ସୂତାରେ ବନ୍ଧା। ଆଜିର ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ଏହି ତ୍ରିବେଣୀ ସଙ୍ଗମର ସ୍ଥିତି, ଗୁରୁତ୍ୱ ଏବଂ ଆମର ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିବା ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇପଡ଼ିଛି।

ମାତୃଭାଷା କେବଳ କେତୋଟି ଶବ୍ଦ ଓ ବ୍ୟାକରଣର ସମାହାର ନୁହେଁ; ଏହା ହେଉଛି ଆମର ସଂସ୍କୃତି, ପରମ୍ପରା ଏବଂ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଇତିହାସର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଦଲିଲ। ବିଖ୍ୟାତ ଭାଷାବିତ୍‌ମାନେ ମତ ଦିଅନ୍ତି ଯେ, ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ମାତୃଭାଷାରେ ଯେତିକି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିପାରେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାଷାରେ ତାହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ମାତୃଭାଷା ଆମ ଚିନ୍ତାଧାରାର ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଥାଏ।

ଯେତେବେଳେ ଆମେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଆମ ମାତୃଭାଷାରେ ହିଁ ଦେଖିଥାଉ। ମାତୃଭାଷା ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ମାଆ କ୍ଷୀର ପରି ଶିଶୁର ମାନସିକ ଓ ବୌଦ୍ଧିକ ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ। ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO) ଭଳି ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ଏହି କଥା ଉପରେ ଜୋର ଦେଇ ଆସିଛନ୍ତି ଯେ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ ମାତୃଭାଷାରେ ହିଁ ହେବା ଉଚିତ। କାରଣ ଏକ ଶିଶୁ ନିଜ ଭାଷାରେ ଯେକୌଣସି କଠିନ ବିଷୟକୁ ଯେତେ ଶୀଘ୍ର ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରିପାରିବ, ଏକ ଅପରିଚିତ ବିଦେଶୀ ଭାଷାରେ ତାହା କେବଳ ଘୋଷାବିଦ୍ୟା ହୋଇ ରହିଯିବ।

ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ସ୍ୱଭାବ କବି ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେରଙ୍କର ସେହି କାଳଜୟୀ ଧାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ସ୍ମରଣଯୋଗ୍ୟ:

"ମାତୃଭୂମି ମାତୃଭାଷାରେ ମମତା ଯା ହୃଦେ ଜନମି ନାହିଁ,

ତାକୁ ଯଦି ଜ୍ଞାନୀ ଗଣରେ ଗଣିବା ଅଜ୍ଞାନ ରହିବେ କାହିଁ?"

ଏହି ପଦଟି କେବଳ କବିତା ନୁହେଁ, ଏହା ହେଉଛି ମଣିଷର ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଚରମ ସତ୍ୟ। ନିଜ ଭାଷାକୁ ହରାଇବା ଅର୍ଥ ନିଜର ଚେରକୁ କାଟିଦେବା ସହ ସମାନ। ଏକ ବିଶାଳ ବୃକ୍ଷର ଚେର ଯଦି ମାଟିରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ବୃକ୍ଷଟି ଯେତେ ବଡ଼ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ମରିଯାଏ। ଠିକ୍ ସେହିପରି, ମାତୃଭାଷାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଗୋଷ୍ଠୀ ବା ଜାତି ତାର ସାଂସ୍କୃତିକ ସତ୍ତା ହରାଇ ବସେ।

ଆଜିର ତଥାକଥିତ ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ଆମ ମନୋଭାବ ବା ଆଭିମୁଖ୍ୟରେ ଏକ ବିରାଟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି। ଜଗତୀକରଣ (Globalization) ର ବାହାନା ଦେଖାଇ ଆମେ ନିଜ ଭାଷାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଦେଇଛୁ। ଆମ ସମାଜରେ ଏକ ଭ୍ରାନ୍ତ ଧାରଣା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ଯେ 'ଇଂରାଜୀ ଭାଷା ଜାଣିବା ମାନେ ହିଁ ଶିକ୍ଷିତ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ହେବା'। ଏହି ମାନସିକତା ଯୋଗୁଁ ଆମେ ଆମର ମାତୃଭାଷା ପ୍ରତି ଏକ ପ୍ରକାର ହୀନମନ୍ୟତା ବା ନ୍ୟୁନ ମନୋଭାବ ପୋଷଣ କରୁଛୁ।

ଆଧୁନିକ ପିତାମାତାମାନେ ନିଜ ପିଲାମାନେ ମାତୃଭାଷାରେ କଥା ହେଲେ ଲଜ୍ଜିତ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଭଙ୍ଗା ଭଙ୍ଗା ଇଂରାଜୀ ବା ହିନ୍ଦୀରେ କଥା ହେଲେ ଗର୍ବ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି। ଘରେ ବାହାରେ, ବ୍ୟବସାୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ନିଜ ଭାଷା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଭାଷାକୁ ଆଦରି ନେବାର ଏକ ଅନ୍ଧ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଚାଲିଛି। ଏହାକୁ 'ଭାଷିକ ସାମ୍ରାଜ୍ୟବାଦ' (Linguistic Imperialism) କୁହାଯାଏ। ଇଂରାଜୀ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏକ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଯୋଗାଯୋଗର ମାଧ୍ୟମ ଏବଂ କର୍ମସଂସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଭାଷା ଶିଖିବାର ଅର୍ଥ ନିଜ ଭାଷାକୁ ଭୁଲିଯିବା ବା ଅସମ୍ମାନ କରିବା ଆଦୌ ନୁହେଁ। ଆମର ମନୋଭାବ ଏପରି ହୋଇଯାଇଛି ଯେ, ଆମେ ଭାବୁଛୁ ଆମ ଭାଷାରେ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ବିଜ୍ଞାନ ଆଲୋଚନା କରିହେବ ନାହିଁ। ମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଏହା ଯେ, ଜାପାନ, ଜର୍ମାନୀ, ଚୀନ୍, ଇସ୍ରାଏଲ୍ ଭଳି ଦେଶମାନେ ନିଜ ମାତୃଭାଷାରେ ହିଁ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୈଷୟିକ ଉନ୍ନତି ହାସଲ କରିପାରିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ମାତୃଭାଷା ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଗତିରେ ବାଧକ ନୁହେଁ, ବରଂ ସାଧକ ହୋଇଛି। ଆମର ନକାରାତ୍ମକ ମନୋଭାବ ହିଁ ଆମ ମାତୃଭାଷାର ବିକାଶରେ ପ୍ରଧାନ ଅନ୍ତରାୟ ସାଜିଛି।

ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ, ମାତୃଭାଷା ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ପରିଚୟ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ କ'ଣ? କେତେକ ବ୍ୟକ୍ତି ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ନ୍ତି ଯେ ଗୋଟିଏ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଗୋଟିଏ ଭାଷା ରହିଲେ ଦେଶ ମଜବୁତ ହେବ ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଏକତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ। କିନ୍ତୁ ଭାରତ ପରି ଏକ ବିଶାଳ, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ତଥା ବହୁଭାଷୀ ଦେଶ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି ଧାରଣା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବାସ୍ତବ।

ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ପରିଚୟ କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଭାଷା, ଗୋଟିଏ ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ସଂସ୍କୃତି ଉପରେ ଆଧାରିତ ନୁହେଁ। ଭାରତର ପରିଚୟ ହେଉଛି ଏହାର 'ବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା' (Unity in Diversity)। ଏକ ବଗିଚାରେ ଯଦି କେବଳ ଗୋଟିଏ ରଙ୍ଗର ଫୁଲ ଫୁଟେ, ତେବେ ତାହା ସେତେଟା ଆକର୍ଷଣୀୟ ହୁଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଓ ବାସ୍ନାର ଫୁଲ ବଗିଚାର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟକୁ ବହୁଗୁଣିତ କରିଦିଏ। ଠିକ୍ ସେହିପରି, ଭାରତବର୍ଷ ରୂପକ ଉଦ୍ୟାନରେ ଓଡ଼ିଆ, ବଙ୍ଗଳା, ତାମିଲ, ତେଲୁଗୁ, ମରାଠୀ, ପଞ୍ଜାବୀ ଭଳି ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ଭାଷା ରୂପକ ଫୁଲ ଫୁଟିଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା ବା ମାତୃଭାଷାର ସମୃଦ୍ଧି ହିଁ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ପରିଚୟକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରେ।

ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଓଡ଼ିଆ ନିଜ ଭାଷା, ସାହିତ୍ୟ ଏବଂ ପରମ୍ପରାକୁ ନେଇ ଗର୍ବ କରେ, ସେ ପ୍ରକୃତରେ ଭାରତର ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତାକୁ ହିଁ ମଜବୁତ କରେ। ମାତୃଭାଷାକୁ ଅଣଦେଖା କରି କେବେହେଲେ ଏକ ସୁଦୃଢ଼ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ନିଜ ଭୂମି ଏବଂ ଭାଷା ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ନଥିବା ମଣିଷ କେବେବି ସଚ୍ଚୋଟ ଦେଶପ୍ରେମୀ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ଜାତୀୟ ଏକତା ଅର୍ଥ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେବା ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟକୁ ବଜାୟ ରଖି ଅନ୍ୟର ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇବା ଏବଂ ମିଳିମିଶି ରହିବା।

ମାତୃଭାଷାର ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ପ୍ରଚାର ପ୍ରସାର କେବଳ ସରକାରଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ନୁହେଁ। ଯେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ମନୋଭାବରେ ସକାରାତ୍ମକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନଆସିଛି, ସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ଆଇନ କିମ୍ବା ଯୋଜନା ଭାଷାକୁ ବଞ୍ଚାଇ ପାରିବ ନାହିଁ। ଏଥିପାଇଁ ଆମକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବାକୁ ହେବ:

ପାରିବାରିକ ସ୍ତରରୁ ଆରମ୍ଭ:

ପରିବାର ହେଉଛି ଶିଶୁର ପ୍ରଥମ ବିଦ୍ୟାଳୟ। ପିତାମାତାମାନେ ନିଜ ପିଲାମାନଙ୍କ ସହିତ ମାତୃଭାଷାରେ ହିଁ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବା ଉଚିତ। ପିଲାଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଆ କାହାଣୀ, ପୁରାଣ, ଲୋକକଥା, ଢଗଢମାଳି ଆଦି ଶୁଣାଇବା ଦରକାର, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ନିଜ ସଂସ୍କୃତି ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ।

ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ମାତୃଭାଷା:

ଆନନ୍ଦର ବିଷୟ ଯେ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ନୂତନ 'ଜାତୀୟ ଶିକ୍ଷା ନୀତି' (NEP - 2020) ରେ ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ତରରେ ମାତୃଭାଷା ଶିକ୍ଷା ଉପରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗୁରୁତ୍ୱ ଆରୋପ କରାଯାଇଛି। କେବଳ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ନୁହେଁ, ଧୀରେ ଧୀରେ ଡାକ୍ତରୀ ଏବଂ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ଭଳି ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷାକୁ ମଧ୍ୟ ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷାରେ ଉପଲବ୍ଧ କରାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି, ଯାହାକି ଏକ ସ୍ୱାଗତଯୋଗ୍ୟ ପଦକ୍ଷେପ।

ଡିଜିଟାଲ୍ ଯୁଗରେ ଭାଷାର ପ୍ରୟୋଗ:

ଆଜିର ଯୁବପିଢ଼ି ମୋବାଇଲ୍ ଏବଂ ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ସହ ଅଧିକ ସମୟ ବିତାଉଛନ୍ତି। ତେଣୁ ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ (Social Media) ରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଲେଖିବା, ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ଲାଟଫର୍ମରେ ଓଡ଼ିଆ ବ୍ଲଗ୍, ୱେବସାଇଟ୍ ଓ ଭିଡିଓ ନିର୍ମାଣ କରିବା ନିତାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ଭାଷା ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା (Technology) ସହ ଯୋଡ଼ି ହେବ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଅଧିକ ଜୀବନ୍ତ ଓ ବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟ ହୋଇପାରିବ।

ରୋଜଗାର ସହ ସଂଯୋଗ:

କୌଣସି ଭାଷା ସେତେବେଳେ ବଞ୍ଚିରହେ, ଯେତେବେଳେ ତାହା ଅର୍ଥନୀତି ଏବଂ ରୋଜଗାର ସହ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥାଏ। ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ବେସରକାରୀ ସଂସ୍ଥା ନିଜର ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯଦି ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷାର ପ୍ରୟୋଗକୁ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କରନ୍ତି, ତେବେ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ମାତୃଭାଷା ଶିଖିବାର ଆଗ୍ରହ ସ୍ୱତଃପ୍ରବୃତ୍ତ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ।

ପରିଶେଷରେ ଏତିକି କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ, ମାତୃଭାଷା କେବଳ ଏକ ମାଧ୍ୟମ ନୁହେଁ, ଏହା ଆମର ମାଟି, ଆମର ଗର୍ବ ଏବଂ ଆମ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ପରିଚୟ। ଆମର ମନୋଭାବ ଯଦି ନିଜ ଭାଷା ପ୍ରତି ସମ୍ମାନଜନକ ରହେ, ତେବେ ଆମର ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ପରିଚୟ ମଧ୍ୟ ସେତିକି ଗୌରବମୟ ହେବ। ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ କହିଥିଲେ, "ମୁଁ ଚାହେଁ ଯେ ଦେଶ ବିଦେଶର ସମସ୍ତ ସଂସ୍କୃତିର ପବନ ମୋ ଘରର ଝରକା ଦେଇ ଆସୁ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ କେବେ ଚାହିଁବି ନାହିଁ ଯେ ସେହି ପବନ ମୋତେ ମୋ ନିଜ ମାଟିରୁ ଉଡ଼ାଇ ନେଇଯାଉ।"

ଏହାର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି, ଆମେ ଇଂରାଜୀ ଶିଖିବା, ବିଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା ଓ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ କରିବା, ନିଜକୁ ଜଣେ ବିଶ୍ୱ ନାଗରିକ ଭାବେ ଗଢ଼ି ତୋଳିବା କିନ୍ତୁ ନିଜ ମାତୃଭାଷାର ବଳିଦାନ ଦେଇ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଜାତି ନିଜ ମାତୃଭାଷାକୁ ଅସମ୍ମାନ କରେ, ଇତିହାସ ତାକୁ କେବେ କ୍ଷମା କରେ ନାହିଁ। ଆସନ୍ତୁ, ଆମର ମନୋଭାବରେ ଏକ ସୁସ୍ଥ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବା, ନିଜ ଭାଷାକୁ ହୃଦୟରୁ ଭଲ ପାଇବା ଏବଂ ଏହି ଅମୂଲ୍ୟ ସମ୍ପଦକୁ ଆଗାମୀ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖି ଆମର ବିବିଧତାପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ପରିଚୟକୁ ଆହୁରି ମଜବୁତ କରିବା।